Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Profesor i së drejtës publike, i cili për vite me radhë ka kontribuar në mbajtjen e ligjëratave që nga fillimi i konstituimit të Universitetit Publik të Tetovës.
Në historinë e kombeve, ka momente kur kërkesat për të drejta elementare nuk janë thjesht kërkesa të një komuniteti, por bëhen çështje të drejtësisë, të rendit kushtetues dhe të stabilitetit të shtetit. Përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet publike të Maqedonisë së Veriut është një nga këto çështje. Ajo nuk përbën privilegj, por është një e drejtë e sanksionuar qartë nga Kushtetuta, ligji dhe dokumentet ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut, si dhe nga Marrëveshja e Ohrit (2001), që përmban detyrime konkrete për barazi gjuhësore dhe zbatim të saj në institucionet shtetërore.
Marrëveshja e Ohrit – themeli juridik i barazisë gjuhësore
Marrëveshja Kornizë e Ohrit e vitit 2001 është një dokument themelor juridiko-politik i Maqedonisë së Veriut moderne. Ajo nuk ishte thjesht një marrëveshje për ndërprerjen e konfliktit, por prodhoi obligime konkrete kushtetuese dhe ligjore. Nga këndvështrimi i së drejtës kushtetuese, Marrëveshja e Ohrit:imponoi ndryshime të rëndësishme në Kushtetutë;vendosi parimin e barazisë reale ndërmjet komuniteteve;sanksionoi përdorimin e gjuhëve në institucionet publike;krijoi obligime pozitive për shtetin që të sigurojë zbatimin praktik të këtyre të drejtave.
Përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet publike nuk është çështje interpretimi politik apo mirëkuptimi, por detyrim juridik që rrjedh drejtpërdrejt nga rendi kushtetues. Çdo devijim nga ky parim cenon themelet e barazisë dhe stabilitetit institucional.
Gjuha shqipe – obligim kushtetues dhe ligjor
Ndryshimet kushtetuese pas vitit 2001 përcaktuan qartë se gjuha shqipe, si gjuhë amtare e një pjese të konsiderueshme të qytetarëve, ka statusin e gjuhës zyrtare në administratën shtetërore dhe institucionet publike përkatëse. Doktrina e së drejtës publike e klasifikon këtë të drejtë si të drejtë me efekt të drejtpërdrejtë, që obligon:administratën publike;organet e drejtësisë;institucionet arsimore;ndërmarrjet dhe agjencitë publike;komunikimin dhe dokumentacionin zyrtar.
Ligji për përdorimin e gjuhëve konkretizon këtë obligim, duke përcaktuar përdorimin e shqipes në komunikimin administrativ, dokumentet zyrtare dhe procedurat institucionale. Çdo moszbatim i këtyre parimeve nuk është thjesht shkelje administrative, por cenim i rendit kushtetues dhe i besimit qytetar.
Roli historik i kërkesave studentore
Lëvizjet studentore shqiptare në Maqedoninë e Veriut, sidomos ato për Universitetin e Tetovës gjatë viteve 1994–1997, përbëjnë shembuj të qartë se si kërkesat intelektuale dhe akademike mund të ndikojnë në transformime kushtetuese. Ligjëratat në kushte të vështira, mobilizimi intelektual dhe presioni publik, së bashku me mbikëqyrjen ndërkombëtare, krijuan një realitet që u reflektua më vonë në Marrëveshjen e Ohrit dhe ndryshimet kushtetuese. Historia dëshmon se të drejtat e mëdha shpesh fillojnë si kërkesa studentore dhe përfundojnë si norma kushtetuese-ligjore.
Standardet ndërkombëtare të të drejtave gjuhësore
E drejta për përdorimin e gjuhës amtare mbështetet gjithashtu nga instrumentet ndërkombëtare:Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut;Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike;Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare;Dokumentet e OSBE-së për të drejtat arsimore dhe gjuhësore.
Këto norma përbëjnë standarde të detyrueshme për shtetet demokratike, sidomos për shtetet multietnike. Në këtë kuadër, përdorimi i gjuhës shqipe është:obligim kushtetues;detyrim ligjor;angazhim ndërkombëtar;standard demokratik i shtetit multietnik.
Çdo përpjekje për ta relativizuar këtë të drejtë është në kundërshtim me Marrëveshjen e Ohrit, Kushtetutën dhe standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Gjuha shqipe nuk është luks kulturor, por themel i barazisë, identitetit dhe demokracisë. Respektimi i saj është përgjegjësi kushtetuese, obligim ligjor dhe standard ndërkombëtar. Të gjithë aktorët politikë dhe institucionet duhet ta bëjnë zbatimin e saj prioritet të përditshëm, për të garantuar stabilitetin, harmoninë multietnike dhe shtetin ligjor.