Shkruan: Azgan Haklaj
INVESTIGIME-SHQYRTIME-REFLEKSIONE!
RRUGËTIMI HISTORIK I MITOLOGJISË DHE IDENTITETIT KOMBËTAR!
Definimi i objektit:
Univers, poetiko-antropologjik!
Eposi i Kreshnikëve është saga më e fuqishme legjendare e botë shqiptare, ku ndërthuren poezia, mitologjia dhe antropologjia e një bote unike, sa antike, aq edhe magjepsëse.
Si një ndër eposet e fundit aktive në Evropë, ai radhitet krahas epopeve më të mëdha botërore (si Kënga e Rolandit apo eposi spanjoll).
Ky monument i gjallë, i përcjellë përmes lahutës dhe këngëve epike, përfaqëson ADN-në e thellësive të unit shqiptar në raport me historinë dhe gjithëkohësinë, duke shënjuar procesin magjik të kalimit nga iliro-dardanët tek identiteti arbëror.
Arkitektura e qenies kombëtare!
Identiteti shqiptar nuk është produkt i rastësisë, por ngrihet mbi tri shtylla themeltare të pandryshueshme, siç artikulohet nga vizioni i Ismail Kadaresë:
Kultura Pellazgo-Ilire është shtrati parahistorik i qenies sonë.
Eposi i Kreshnikëve është estetika dhe shpirti mitiko-heroik që ka kushtëzuar formimin psiko-sociologjik të shqiptarit.
Kanuni i Lekë Dukagjinit është shtylla ligjore dhe etike e vetëqeverisjes.
Argumentimi shkencor dhe tezat mbi formimin!
Përballë debateve akademike, dosja mbështetet në tezat bashkëkohore të dijetarëve si prof. dr. Shaban Sinani, akademik Aleks Buda, Ramadan Sokoli “Nderi i Kombit”!
Eposi nuk është një relikt i izoluar, por një “palimpsest” kulturor:
Koha e formimit:
Studimet e sinkronizojnë lindjen e tij me epopetë evropiane të shekujve XI-XII, periudhë kur popujt artikuluan vetëdijen për “tjetrin”, por fillesat.
Eposi i Kreshnikeve i ka fillesat qysh kur dyndjet sllave kaluan Danubin në shekujt V-VI dhe filluan përplasjet me iliro- dardanët!
Në këtë kohë lindi identiteti arbëror nga iliro dardanët dhe tharmi i këtij identiteti është Eposi i Kreshnikëve.
Struktura e brendshme:
Edhe pse përmban shtresa të hershme (antike, ilire), eposi u kristalizua në Gjuhën Shqipe, duke u shndërruar në “etninë e brendshme” të shqiptarit”.
Ligjësia e mbylljes:
Mbyllet me ciklin e Betejës së Fushë-Kosovës, duke shënuar tranzicionin drejt epikës historike.
Misioni drejt UNESCO-s dhe kujtesës globale!
Ky projekt i mishëruar në këtë dosje, në librin monografik, festivalin e parë tipologjik dhe në ciklin e filmave dokumentarë nuk është thjesht një kërkim studimor, por një akt mbrojtjeje.
Tentativat për tjetërsim dëshmojnë vitalitetin e eposit, ndërsa mungesa e tij në listën e trashëgimisë së UNESCO-s dëshmon një plogështi institucionale që duhet marrë fund.
Zotimi im si autor për një dosje të hapur!
Ky punim lindi nga përjetimi im si bartës i kësaj tradite, nga netët e dimrit në kullën e hapur të Malësisë së Gjakovës, te skenat kombëtare e ndërkombëtare ku kam interpretuar këto motive. Eposi i Kreshnikëve është guri më i çmuar në gjerdanin e artë të pasurive shpirtërore planetare.
Ideja e ketij projekti shumë dimensional nuk lindi si një shkëndi e çastit apo si një imazh primordial jungian që ndriçoi papritur qenien time.
Ky projekt ka jetuar gjithmonë brenda meje; është formimi im kulturor, emocional dhe një kujtesë e përditshme.
Ai është pjesë e identitetit tim shpirtëror, i brumosur nga leximet e shumta dhe përjetimet e thella.
Jam rritur me këngët e kreshnikëve të shoqëruara nga lahuta në netët e gjata të dimrit, në kullën tonë të hapur ditë e natë për miq.
Kumtet epike të atyre sagave më zhysnin që fëmijë në një botë ëndërrimi e fantazie të harlisur.
Valbona, me uturimën e valëve të saj, sillte si jehonë në veshët e mi copëza vargjesh e bëmash ku vërtiteshin Muja e Halili në Edenin e Jutbinës apo te Lugjet e Verdha, atje ku prehet Omeri dhe ku Ajkuna ka vajtuar të birin me ligjërime që të rrënqethnin trupin.
Ky imazh nuk mund të mbruhej më natyrshëm se në trevën e Malësisë së Gjakovës.
Aty, koha dhe historia e njerëzve mbajnë diçka madhështore, stoike, mistike e transcendentale, si të huazuar nga vetë heronjtë e eposit.
Për përvojën time personale dhe artistike, ky epos ka qenë një bekim.
Teksa kam kërcyer në skena kombëtare e ndërkombëtare valle me motive nga Cikli i Kreshnikëve, gjer në festivalin e Sanremos, Festa dei popoli 2026 kam ndier se si toka nën këmbë më jepte një energji eterike.
Më dukej se bashkë me mua vallëzonin orët e malit, shtojzovallet, zanat e maleve që ushqenin me qumësht kreshnikët për t’i bërë më të fortë.
Në skenat ku kam interpretuar prej katër dekadash me flladiste bukuria e pashoq e Tanushës së Krajlit. Më dukej se bëhej njësh me hapin tim hovi i Gjergj Elez Ali-së, i ngritur nga shtrati i lëngatës nëntëvjeçare për të shembur përdhe Bajlozin e Zi.
Dosja jonë mbetet e hapur:
Një grumbullim i vazhdueshëm faktologjie, dokumentacioni të ri dhe studimesh krahasuese, për të garantuar që ky burim i pashtershëm i muzës sonë të bekuar të zërë vendin që i takon në panteonin e vlerave universale të njerëzimit.
