Federalizmi si model funksional për garantimin e barazisë dhe stabilitetit shtetëror në Maqedoninë e Veriut
Federalizmi, si model organizimi politik dhe administrativ, paraqet një formë të avancuar të shpërndarjes së pushtetit ndërmjet niveleve të ndryshme të qeverisjes. Ai synon të krijojë balancë ndërmjet autoritetit qendror dhe autonomisë lokale, duke mundësuar pjesëmarrje më të gjerë politike dhe përfaqësim më të drejtë të komuniteteve në proceset vendimmarrëse.
Në këtë kuadër, analizimi i modelit federal si alternativë funksionale për Maqedoninë e Veriut bëhet i domosdoshëm, duke marrë parasysh përbërjen e saj etnike, historinë e marrëdhënieve ndëretnike dhe sfidat e vazhdueshme të funksionimit demokratik.
Sistemet federale karakterizohen nga ndarja e kompetencave ndërmjet qeverisë qendrore dhe njësive përbërëse – shtete, krahina apo provinca – të cilat gëzojnë një shkallë të lartë autonomie. Megjithatë, federalizmi nuk nënkupton domosdoshmërisht ndarje territoriale të ngurtë. Në shumë raste, autonomia funksionon përmes mekanizmave institucionalë që garantojnë të drejtat politike, kulturore dhe sociale të komuniteteve, pa nevojën e kufijve fizikë ndërmjet tyre.
Një ndër format më efikase të këtij modeli është ajo që parashikon përfaqësim të komuniteteve në dhoma të veçanta legjislative, me përfaqësues të zgjedhur drejtpërdrejt nga ato komunitete. Kjo siguron jo vetëm pjesëmarrje të barabartë, por edhe legjitimitet politik në proceset e vendimmarrjes.
Gjuha përbën elementin themelor të identitetit dhe vetëpërfaqësimit të çdo komuniteti. Në këtë kontekst, përdorimi i gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e organizimit shtetëror në Maqedoninë e Veriut duhet të konsiderohet jo si privilegj, por si e drejtë themelore që buron nga parimet e barazisë dhe funksionalitetit demokratik.
Përdorimi zyrtar i gjuhës shqipe përforcon ndjenjën e përkatësisë dhe bashkëjetesës, duke kontribuar në konsolidimin e shtetit. Një sistem që njeh dhe respekton diversitetin gjuhësor e kulturor nuk rrezikon integritetin kombëtar, por përkundrazi, e fuqizon atë.
Thelbi i çdo sistemi federal qëndron në ndarjen efektive të pushtetit. Vendimmarrja duhet të zhvendoset në nivelet më të ulëta të qeverisjes, duke i dhënë komunave, rajoneve apo njësive përbërëse kompetenca të plota për çështje që prekin drejtpërdrejt qytetarët. Kjo nxit përgjegjshmëri më të madhe, transparencë dhe shmang autoritarizmin qendror.
Në mënyrë që sistemi të jetë funksional dhe të shmangë bllokadat politike, është e domosdoshme ngritja e një sistemi dydhomësh me një Senat të barabartë, i cili do të kishte rol ndërmjetësues në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërmjet komuniteteve dhe qendrës. Një strukturë e tillë garanton stabilitet institucional dhe ndihmon në ruajtjen e unitetit shtetëror.
Maqedonasit, si komunitet shumicë, ndodhen përballë një dileme thelbësore: të vazhdojnë me një model qeverisjeje gjysmë-autoritare, të dominuar nga konfliktet identitare dhe ndërkombëtare me fqinjët, apo të orientojnë shtetin drejt një sistemi federal që do të garantonte barazi reale me komunitetin shqiptar dhe do të siguronte stabilitet afatgjatë.
Statistikat globale tregojnë se mbi 40% e popullsisë së botës jeton nën një formë të federalizmit politik, në shtete të përmasave dhe zhvillimeve të ndryshme. Kjo tregon se federalizmi nuk është shenjë dobësie, por përkundrazi, një mekanizëm i qëndrueshëm për menaxhimin e diversitetit.
Nëse Maqedonia e Veriut dëshiron të mbetet shtet funksional dhe demokratik, ajo duhet të pranojë realitetin e barazisë së plotë të shqiptarëve si kusht themelor për stabilitetin e saj. Refuzimi i këtij parimi do të çonte në përkeqësimin e problemeve ekonomike, sociale dhe identitare, duke rrezikuar kohezionin e brendshëm të shtetit. Njëkohësisht, ndryshimet e domosdoshme institucionale dhe shoqërore do t’i mundësonin vendit stabilitetin e shumëpritur, duke forcuar integritetin territorial, sigurinë sociale dhe zhvillimin ekonomik, si dhe duke e afruar më tej me aspiratën për t’u bërë pjesë e familjes së madhe të Bashkimit Evropian.